Spis powstańców śląskich, zweryfikowanych
przez Związek Powstańców Śląskich w latach 1936-1939

Z artykułu Edwarda Długajczyka „Dokumentacja personalna powstańców śląskich. Wprowadzenie do tematu”:

W województwie śląskim, z racji zajmowanej pozycji w ruchu kombatanckim, do prawa wyłączności w zakresie weryfikacji pretendował Związek Powstańców Śląskich. Tej dominującej pozycji Związek Powstańców nie zdołał sobie zapewnić w warszawskich sferach wojskowych i politycznych obozu rządzącego. Zasypywany, jak inne organizacje i urzędy, prośbami o wystawianie zaświadczeń, przy Zarządzie Głównym powołał Główną Komisję Weryfikacyjną w celu ewidencyjnego ujęcia wszystkich powstańców górnośląskich i uczestników walk o Śląsk Cieszyński. Komisja miała się zająć także osobami niezrzeszonymi, licząc, że jej Wojskowe Biuro Historyczne ułatwi przeprowadzenie akcji.

Złożoną w tym zakresie ofertę MSWojsk. skierowało do Oddziału II, który zasadniczo uznał prace weryfikacyjne zamierzone przez ZPŚl. za pożyteczne, ale zawahał się co do urzędowego uznania zaświadczeń wydawanych bądź co bądź przez organizację społeczną, jaką był ZPŚl. Wojskowe Biuro Historyczne nie pozostawiło złudzeń orzekając, że „nie widzi potrzeby zmian w dotychczasowym sposobie załatwiania tych spraw”, a udzielenie Głównej Komisji Weryfikacyjnej przy Zarządzie Głównym ZPŚl. prawa wydawania zaświadczeń za „precedens dla innych organizacji o podobnym charakterze i mogłoby spowodować zamieszanie i niedające się przewidzieć nadużycia”2. Pełniący wówczas obowiązki szefa WBH, ppłk dypl. Edward Perkowicz, opowiedział się za dotychczasową drogą weryfikacji, odmawiając też Związkowi Powstańców Śląskich prawa decydowania o uznaniu pracy niepodległościowej na Śląsku Cieszyńskim. „Zaznaczam – pisał w odpowiedzi na wątpliwości Oddziału II – że w sprawach zaświadczeń za służbę w POW Górnego Śląska instytucją opiniodawczą jest dla Wojskowego Biura Historycznego zadowalająco funkcjonująca Komisja Weryfikacyjna przy Zarządzie katowickiego Okręgu Związku Peowiaków, jeśli chodzi zaś o sprawy Śląska Cieszyńskiego, Spisza i Orawy – Główna Komisja Weryfikacyjna przy Zarządzie Związku Powstańców nie może być w tych sprawach kompetentną”3.

Przystępując do weryfikacji, Zarząd Główny Związku Powstańców Śląskich sporządził ośmiostronicowy „Arkusz weryfikacyjno-personalny” do wypełnienia przez zainteresowane osoby. Formularz zawierał szczegółowe pytania o dane osobowo-rodzinne i przebieg aktywności peowiacko-powstańczej, ustalał też procedurę weryfikacyjną, od uchwały miejscowej komisji weryfikacyjnej, poprzez uchwałę komisji powiatowej do werdyktu Głównej Komisji przy Zarządzie Głównym. Arkusz należało zaopatrzyć w załączniki; zawsze był to życiorys i zaświadczenia bezpośrednich dowódców lub świadków, niekiedy również oryginalne poświadczenia służby lub zwolnienia z szeregów powstańczych4. Zwracają uwagę pytania o przynależność organizacyjną synów oraz najbliższych członków rodziny, zorganizowanych w ZPŚl., co wypływało z założeń kształtowania ideowego w odniesieniu do synów w Oddziałach Młodzieży Powstańczej. Widać dbałość organizatorów o rzetelne przeprowadzenie akcji. Trzystopniowa procedura, uchwały komisji na każdym szczeblu wraz z podpisami ich członków miały eliminować nieprawidłowości. Zdarzały się celowe lub nieumyślne przeinaczenia, przypadki poświadczania nieprawdy, których przy olbrzymiej liczbie spraw nie dało się uniknąć, w sumie jednak powstał materiał w miarę wiarygodny i wartościowy z punktu widzenia historycznego.

„Arkusze weryfikacyjno-personalne” w ostatniej instancji gromadził Zarząd Główny Związku, gdzie – układane w kolejności wpływu według „numerów ewidencji głównej” – tworzyły osobny zbiór. Pomoc ewidencyjno-wyszukiwawczą stanowił zapewne ułożony alfabetycznie indeks nazwisk.
[…]
Zabiegi kierownictwa ZPŚl. zmierzały w dwóch kierunkach: 1. Uznania przez władze państwowe weryfikacji związkowej za miarodajną, 2. Przyznania osobom posiadającym Krzyż na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi uprawnień równych Krzyżowi i Medalowi Niepodległości. Żaden z tych postulatów nie został uwzględniony.

* * *

W miarę postępów prac Główna Komisja Weryfikacyjna przy Zarządzie Głównym Związku Powstańców Śląskich na łamach „Wiadomości Związkowych Związku Powstańców Śląskich” publikowała „Listy zweryfikowanych niepodległościowców”. Ogółem w latach 1937-1939 zamieszczono tam 23 takie listy, z tym że listy nr 1 i 2 ukazały się także poprzednio w „Powstańcu Śląskim” nr 7-8 z lipca-sierpnia i nr 11 z listopada 1936 roku. Wraz z listą nr 21 podano ogólną liczbę 21 185 osób zweryfikowanych. Potem „Wiadomości Związkowe” zamieściły jeszcze dwie listy nr 22 i 23) z 2136 nazwiskami, co dałoby w sumie 23 321 nazwiska. Podsumowanie komputerowe dokonane na potrzeby obecnego wydawnictwa wykazuje więcej, bo faktycznie 24 359 nazwisk. Sprawozdanie Sekretariatu Zarządu Głównego za rok 1936/37 podało, że do Związku należało wtedy 24 538 powstańców i 6135 innych5. Trzeba by przyjąć, że zweryfikowano niemal wszystkich powstańców – członków rzeczywistych Związku i niewielką grupę powstańców nienależących do Związku. Niektóre nazwiska i imiona powtarzają się nawet o obrębie małych miejscowości. Zapewne chodzi o różne osoby, ale nie można też wykluczyć w niektórych przypadkach dwukrotnego zarejestrowania tej samej osoby w Komisji Weryfikacyjnej.

Związek Powstańców zajmował się również weryfikowaniem Cieszyniaków, zarówno z powstań górnośląskich, jak i uczestników akcji wojskowej na Śląsku Cieszyńskim w latach 1919-1920. Rejestracja ta nie była pełna, ponieważ niezależnie od niej weryfikowaniem Cieszyniaków zajmowała się odrębna komisja weryfikacyjna. W sumie jednak sprawa weryfikowania Cieszyniaków, poza uczestnikami powstań górnośląskich, nie została do 1939 roku jednoznacznie rozwiązana. Praktycznie nie przeprowadzono weryfikacji mieszkańców Zaolzia, przyłączonego w 1938 roku do Polski. Materiały cieszyńskiej komisji weryfikacyjnej nie zachowały się.

Nazwiska na drukowanych listach weryfikacyjnych były układane zasadniczo alfabetycznie. Odszukanie właściwej osoby, pomijając trudno dostępne i zdekompletowane egzemplarze biblioteczne „Wiadomości Związkowych”, wymaga kłopotliwego przeglądania wszystkich list. Stąd zrodził się pomysł nieco zmodyfikowanej reedycji. Po nazwisku występowało z reguły na listach także miejsce zamieszkania. Nazewnictwo miejscowości wykazywało sporo rozbieżności. Nanoszono je tak, jak swoje adresy podawali petenci. Ujednolicenie miejsc zamieszkania nastręczyło obecnie sporo kłopotów, bez gwarancji zupełnej poprawności.

Trzeba dodać, że „Arkusze weryfikacyjno-personalne”, poza wyrywkowymi, nie zachowały się. Władze Związku Powstańców Śląskich zniszczyły je wraz z całym swoim archiwum w chwili wybuchu wojny.